อันตรายจากการจัดเก็บสารเคมีไม่ถูกต้อง (Inappropriate Storage Practices)

ก่อนอื่นเลยเราอยากให้คุณลองเลือกดูว่าคุณมีพฤติกรรมการจัดเก็บสารเคมีในห้องปฏิบัติการตรงกับข้อใดบ้าง ดังต่อไปนี้....ก่อนที่เราจะเข้าสู่รายละเอียดวิธีการจัดเก็บสารเคมีที่ถูกต้องกัน

• จัดเก็บสารเคมีแบบสุ่ม
• จัดเก็บสารเคมีเรียงตามตัวอักษร
• จัดเก็บสารเคมีตามหมวดหมู่ที่ไม่ถูกต้อง เช่น กรดทุกประเภท (inorganic, organic, Stronge oxidizer ) จัดเก็บรวมกัน
• จัดเก็บสารเคมีไว้ในเครื่องดูดควันในขณะที่ใช้งานเครื่องดูดควัน
• จัดเก็บสารเคมีไวไฟไว้ในตู้เย็น
• จัดเก็บอาหารไว้ข้างสารเคมีในตู้เย็น
• จัดเก็บสารเคมีไว้บนชั้นวางเหนือระดับสายตา
• จัดเก็บขวดเรียงซ้อนกัน
• จัดวางภาชนะบรรจุหลายๆชนิดอย่างแออัด
• สารเคมีที่ใช้งานแล้วตั้งทิ้งไว้บนโต๊ะทดลอง หรือ นำออกไปนอกห้องปฏิบัติการ
• ชั้นวางสำหรับจัดเก็บสารเคมีไม่แข็งแรง หรือ วัสดุไม่เหมาะสม
• ชั้นวางไม่ได้ยึดอย่างแน่นหนาถาวร เช่น ผนัง หรือ โต๊ะทดลอง
• ชั้นวางจัดวางไม่พอดี มีการเอียงเล็กน้อย
• การจัดการที่ไม่ถูกต้อง คือ ภาชนะบรรจุสารเคมีไม่ได้ระบุวันที่ หรือ ภาชนะบรรจุสารเคมีมีความเก่ามาก
• บางภาชนะบรรจุไม่มีฉลากหรือฉลากไม่ถูกต้อง คือ ไม่มีคำอธิบายถึงอันตรายของสารเคมี
• จัดเก็บภาชนะบรรจุไว้บนพื้น
• ฝาปิดภาชนะบรรจุมีสภาพชำรุด

ลองเช็กดูดี ๆ คุณอาจพบว่ามีอย่างน้อยหนึ่งข้อที่เกิดขึ้นจริงในห้องแล็บของคุณ

หลายครั้งพฤติกรรมเหล่านี้เกิดจากความเคยชินหรือความสะดวกในการใช้งาน แต่ก็เป็นปัจจัยสำคัญที่เพิ่มความเสี่ยงต่ออุบัติเหตุโดยไม่รู้ตัว เพราะเราไม่สามารถคาดเดาได้ว่าจะเกิดเหตุไม่คาดคิดเมื่อไร

ดังนั้น “การป้องกัน” จึงสำคัญกว่าการแก้ไขในภายหลัง

ในบทความนี้ เราจะพาคุณไปทำความเข้าใจแนวทางการจัดเก็บสารเคมีอย่างปลอดภัย ซึ่งสามารถแบ่งออกได้เป็น 3 วิธีหลัก

การจัดเก็บแบบสุ่ม (Random Storage)

เป็นระบบการจัดเก็บสารเคมีที่ไม่ดีที่สุด ซึ่งการจัดเก็บแบบสุ่มนี้ ไม่มีการคำนึงถึงข้อจำกัดว่าสารเคมีแต่ละชนิดควรจัดเก็บอย่างไรหรือที่ไหน ทั้งยังอาจส่งผลให้เกิดผลเสียหรืออันตรายที่มากเกินจะคาดคิดได้ คุณอาจพบเจอ สารเคมีประเภทกรดวางเก็บอยู่ติดกับสารเคมีประเภทเบส, สารเคมีประเภทออกซิไดซ์ (Oxidizers) อยู่ติดกับสารเคมีไวไฟ (Flammables), สารที่ทำปฏิกิกริยากับน้ำวางไว้ไกล้อ่างล้างมือ, สารเคมีที่มีความเป็นพิษสูงอยู่ติดกับโต๊ะทำงาน นี้เป็นตัวอย่างลักษณะการจัดเก็บที่อาจเกิดอุบัติเหตุที่ไม่พึงประสงค์ขึ้นได้ทุกเมื่อ

การจัดเก็บแบบเรียงตามตัวอักษร (Alphabetical Chemical Storage)

เป็นวิธีการจัดเก็บสารเคมีที่พบมากที่สุด การจัดเก็บสารเคมีแบบเรียงตามตัวอักษรนี้ดีกว่าการจัดเก็บแบบสุ่ม แต่ยังคงมีความเสี่ยงในการเกิดอุบัติเหตุจากปฏิริยาของสารที่ไม่สามารถเข้ากันได้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในกรณีฉุกเฉิน เช่น การเกิดไฟไหม้ , การรั่วไหล และภัยพิบัติทางธรรมชาติ มีหลายตัวอย่างที่จะแสดงให้เห็นถึงปัญหาที่เกี่ยวกับการจัดเก็บสารเคมีแบบเรียงตามอักษร (คู่มือ Brethericks เป็นคู่มือเกี่ยวกับปฏิกิริยาที่อันตรายของสารเคมี หรือ NFPA 491M คู่มือการเกิดปฏิกิริยาของสารเคมีอันตราย ประกอบด้วยส่วนผสมของสารเคมี 2 ชนิดขึ้นไป เรียงตามตัวอักษรที่มีรายงานว่าทำให้เกิดอันตรายจากอัคคีภัย และการระเบิด )

ข้อมูลที่ปรากฏในเอกสารข้อมูลความปลอดภัยสารเคมี (SDS) ในส่วนที่ 7 (Handling and storage) แสดงข้อควรระวังในการจัดเก็บสารเคมี ได้แก่ สภาวะแวดล้อมที่ควรหลีกเลี่ยง และสารเคมีที่ไม่ควรเก็บรวมกัน ซึ่งข้อมูลเหล่านี้เป็นประโยชน์ในการพิจารณาในการจัดเก็บสารเคมีที่ผู้ใช้และครอบครองสารเคมีควรรู้ แต่นอกจากข้อมูลที่แสดงในส่วนที่ 7 นี้นั้น ยังมีข้อมูลอีกส่วนหนึ่งที่ช่วยในการตัดสินใจเพิ่มเติม นั้นคือข้อมูลในส่วนที่ 14 (Transport information) แสดงข้อมูลการจำแนกสารเคมีตามลักษณะอันตรายของสหประชาชาติ หรือ UN class ซึ่งมีความหมายดังนี้

• Class 1 หมายถึง สารระเบิดได้
• Class 2 หมายถึง ก๊าซ
  • Class 2.1 หมายถึง ก๊าซติดไฟได้
  • Class 2.2 หมายถึง ก๊าซไม่ติดไฟ ไม่เป็นพิษ
  • Class 2.3 หมายถึง ก๊าซพิษ
• Class 3 หมายถึง ของเหลวติดไฟได้
• Class 4 หมายถึง ของแข็งติดไฟ
  • Class 4.1 หมายถึง ของแข็งติดไฟ
  • Class 4.2 หมายถึง วัตถุที่มีแนวโน้มเกิดการเผาไหม้ได้เอง
  • Class 4.3 หมายถึง สารที่ทำปฏิกิริยากับน้ำแล้วเกิดก๊าซติดไฟได้
• Class 5 หมายถึง สาร Oxidizing และ Organic peroxides Class
  • Class 5.1 หมายถึง Oxidizing agents Class
  • 5.2 หมายถึง Organic peroxides
• Class 6 หมายถึง สารพิษและสารติดเชื้อ
  • Class 6.1 หมายถึง สารพิษ
  • Class 6.2 หมายถึง สารติดเชื้อ
• Class 7 หมายถึง สาร/วัตถุกัมมันตรังสี
• Class 8 หมายถึง สารกัดกร่อน

• Class 9 หมายถึง สารอันตรายอื่นๆ

แม้ว่าข้อมูลในส่วนที่ 14 นี้เป็นข้อกำหนดด้านความปลอดภัยในการขนส่ง แต่สามารถนำมาใช้ในการจำแนกสารเคมีเพื่อการจัดเก็บเช่นเดียวกับการจำแนกสารเคมีโดยระบบอื่น โดยที่องค์การสหประชาชาติได้กำหนดมาตรฐานในการแยกเก็บสารเคมีแยกตาม UN class ดังแสดงในตารางที่ 1

ตารางที่ 1 การแยกเก็บสารเคมีตามประเภทของสารเคมีอันตราย​

หมายเหตุ:

NA หมายถึง สามารถจัดเก็บบริเวณเดียวกันได้
SG หมายถึง ต้องแยกจากกันอย่างน้อย 3 เมตร
FS หมายถึง เก็บแยกจากกันหรือห่างกันอย่างน้อย 5 เมตร
PR หมายถึง ห้ามอยู่ใกล้เคียงกัน ต้องแยกจากกันอย่างน้อย 10 เมตร

ภาพที่ 1 การจัดเก็บสารเคมีของ Loba Chemie

ปัญหาสำหรับการจัดเก็บสารเคมีแบบเรียงตามตัวอักษร

จากที่กล่าวไปแล้วข้างต้นว่า การจัดเก็บสารเคมีแบบเรียงตามตัวอักษรนั้นเป็นวิธีที่นิยมใช้กันมาก อีกทั้งง่าย สะดวกสบายต่อการค้นหาใช้งาน แต่ยังคงมีความเสี่ยงในการเกิดอุบัติเหตุจากปฏิริยาของสารที่ไม่สามารถเข้ากันได้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในกรณีฉุกเฉิน โดยเราได้ยกตัวอย่างปัญหาของสารเคมีที่อยู่ในกลุ่มตัวอักษรเดียวกัน มาให้ดังต่อไปนี้

• Acetic acid รวมกับ Acetaldehyde : Acetic acid ปริมาณเพียงเล็กน้อย ทำให้เกิดการโพลิเมอร์ไรซ์ Acetaldehyde ทำให้เกิดความร้อนจำนวนมาก
• Acetic anhydride รวมกับ Acetaldehyde : ปฏิกิริยาการรวมตัวกันสามารถทำให้เกิดการระเบิดที่รุนแรง
• Acrolein รวมกับ Ammonia, aqueous : Acrolein และ Alkali หรือ Amine ทำให้เกิดปฏิกิริยาพอลิเมอไรซ์ที่มีความรุนแรงมาก
• Aluminum metal รวมกับ Ammonium nitrate : ทำให้เกิดการระเบิด
• Aluminum metal รวมกับ Antimony trichloride : โลหะ Aluminum เกิดการเผาไหม้ใน Antimony trichloride
• Aluminum metal รวมกับ Any bromate (or chlorate oriodate) : โลหะ Aluminum และ Bromate หรือ Chlorate oriodate ก่อให้เกิดการระเบิดที่มีศักยภาพที่สามารถจุดชนวนด้วยความร้อน แรงเสียดทาน หรือ แสง 
• Aluminum chloride - Self-reacting : เมื่อเก็บเป็นเวลานานๆ การระเบิดจะเกิดขึ้นเมื่อมีการเปิดภาชนะ
• Ammonium nitrate รวมกับ Acetic acid : สามารถจุดชนวนโดยเฉพาะอย่างยิ่งถ้ามีความเข้มข้นของกรดมาก
• Cupric sulfide รวมกับ Cadmium chlorate : ทำให้เกิดการระเบิด
• Hydrogen peroxide รวมกับ Ferrous sulfide : เกิดปฏิกิริยาที่แข็งแรงและเกิดความร้อนสูง
• Lead perchlorate รวมกับ Methanol : ทำให้เกิดการระเบิด
• Maleic anhydride รวมกับ Magnesium hydroxide : ทำให้เกิดการระเบิด
• Mercury nitrate รวมกับ Methanol : ทำให้เกิดการสร้างปรอท และเกิดการระเบิด
• Nitric acid รวมกับ Nitrobenzene ; ทำให้เกิดการระเบิด
• Potassium cyanide รวมกับ Potassium nitrite : ทำให้เกิดการระเบิดถ้าได้รับความร้อน
• Silver รวมกับ Tartaric acid : ทำให้เกิดการระเบิด
• Silver oxide รวมกับ Sulfur : ทำให้เกิดการระเบิด
• Sodium รวมกับ Selenium : ทำให้เกิดปฏิกิริยาการเผาไหม้ 
• Sodium รวมกับ Silver bromide, Silver chloride, Silverfluoride, or Silver iodide : ส่งผลกระทบกับระบบที่มีความสำคัญ
• Sodium รวมกับ Sulfur : ทำให้เกิดการระเบิดที่รุนแรง
• Sodium รวมกับ Stannic halides : ส่งผลกระทบกับระบบที่มีความสำคัญ
• Sodium cyanide รวมกับ Sulfuric acid : ทำให้เกิดก๊าซไฮโดรเจนไซยาไนด์

การจัดเก็บที่ไม่สมบูรณ์หรือไม่ถูกต้อง (Incomplete or Poorly Chosen Categorical Storage)

ระบบการจัดเก็บแบบนี้ จะมีการคำนึงถึงความแตกต่างระหว่างประเภทความอันตรายของสารเคมี ซึ่งมีการพัฒนาระบบให้ดีกว่าการจัดเก็บแบบเรียงตามตัวอักษร ตัวอย่างของการจัดเก็บลักษณะนี้ ได้แก่

• จัดเก็บสารเคมีประเภทกรดแยกไว้ต่างหาก แต่ไม่ได้เก็บกรดไนตริกและกรดเปอร์คลอริก แยกจากกัน และบางทีอาจจะเก็บกรดเปอร์คลอริกไว้บนชั้นวางของซึ่งทำจากไม้
• จัดเก็บสารเคมีประเภทของแข็งแยกจากของเหลว แต่สารเคมีประเภทของแข็งไวไฟ ถูกจัดเก็บถัดจากสารเคมีประเภทของแข็งกลุ่มออกซิไดเซอร์
• จัดเก็บสารเคมีกลุ่ม organic แยกออกจากกลุ่ม inorganic แต่ไม่ได้เก็บสารเคมีไวไฟและสารเคมีที่เป็นพิษที่อันตรายมากแยกจากสารเคมีประเภทอื่นๆ
• ไม่มีระเบียบหรือข้อควรระวังในการเก็บสารเคมีที่ทำปฏิกิริยากับน้ำ

การจัดเก็บสารเคมีที่กล่าวมาข้างต้นทั้ง 3 ประเภทนั้น ดีกว่าการจัดเก็บแบบที่ไม่คำนึงถึงอะไรเลย แต่ก็ยังไม่ถือว่าเป็นการจัดเก็บสารเคมีที่ถูกต้อง ยังคงมีความเสี่ยงจากอันตรายที่อาจเกิดขึ้นจากสารเคมีที่ทำปฏิกิริยากััน ดังนั้นเราจึงควรเรียนรู้วิธีการจัดเก็บสารเคมีที่ถูกต้องแบบสมบูรณ์